wybierz język:     polski    /  angielski    /  niemiecki
Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu
newsletter Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu BIP kontakt mapa serwisu
Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu

Sektor Kolonistów Niemieckich (Józefińskich)

SEKTOR KOLONISTÓW NIEMIECKICH, nowy sektor Sądeckiego Parku Etnograficznego prezentuje kulturę lokalnej, mniejszościowej grupy etnicznej, zwanej kolonistami józefińskimi lub Niemcami Galicyjskimi. Na historycznej Sądecczyźnie zróżnicowanie kulturowe miejscowej ludności było bardzo duże. Stąd w Sądeckim Parku Etnograficznym obok sektorów poświęconych budownictwu polskich grup etnograficznych - Lachów, Górali i Pogórzan - znalazły się sektory prezentujące budownictwo i kulturę górali rusińskich czyli Łemków, jak również karpackich Cyganów. Taką mniejszościową grupą etniczną byli również Niemcy, żyjący w rozproszonych enklawach, a nazywani na obszarze dawnego zaboru austriackiego Galicyjskimi.

 

  

 
- A A A +
RSS

Niemieccy osadnicy rolni wywodzili się z krajów w środkowych Niemczech, głównie z Palatynatu, Hesji i Nassau (dziś są to tereny dwóch krajów związkowych o nazwie Hesja oraz Nadrenia-Palatynat, z miastami Frankfurt nad Menem i Moguncja). Zostali sprowadzeni do Galicji w latach 1781 -1786 r. przez cesarza Austrii Józefa II, na mocy jego specjalnego rozporządzenia, tzw. patentu. Emigrowali do nieznanego im wtedy kraju w poszukiwaniu lepszych warunków życia, zachęceni perspektywą otrzymania ziemi oraz dotacją finansową, której udzielano ochotnikom ze skarbu cesarskiego. Powstałe w wyniku akcji kolonizacyjnej osady zlokalizowano w okolicach Nowego Sącza na terenach konfiskowanych dóbr królewskich i klasztornych, głównie pośród Lachów Sądeckich - rdzennie polskiej grupy etnograficznej. Kolejne pokolenia w znacznym stopniu uległy polonizacji. Wszyscy, wraz z Łemkami, Lachami, Góralami, Żydami i Cyganami (dziś zwanymi Romami) współtworzyli wielokulturową mozaikę etniczną, charakterystyczną dla całej Sądecczyzny. Ci, którzy uważali się nadal za Niemców, zostali w 1944 r. zmuszeni przez władze hitlerowskie do emigracji na zachód i znaleźli się poza nową granicą na Odrze i Nysie. Podobnie jak w przypadku wysiedlonych kilka lat później Łemków zachowały się materialne ślady ich gospodarowania, m.in. w postaci nietypowej architektury budynków oraz ich układów, kształtowanych odmiennie niż w sąsiednich wsiach polskich. Pokazanie charakterystycznej, zwartej zabudowy w sądeckim skansenie, uzasadnione wielokulturowością etnograficzną całych Karpat polskich, stało się możliwe dzięki realizacji projektu pn. Rozbudowa Sądeckiego Parku Etnograficznego w Nowym Sączu ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (ang. ERDF) - Inicjatywa Wspólnotowa INTERREG IIIA Polska – Republika Słowacji w okresie 07.2005 r.- 04.2007 r.

 

 

Sektor zlokalizowany jest wzdłuż nowej drogi wewnętrznej skansenu, która w przyszłości połączy realizowaną aktualnie część północną i nowe wejście główne na ekspozycję z jej częścią starszą - południową. Odtworzono tu fragment dawnej, oryginalnej zabudowy kolonistów niemieckich, poprzez rekonstrukcje trzech zabytkowych, murowanych zagród z Gołkowic, z przełomu XVIII i XIX wieku. Budynki, szeregowo usytuowane szczytem do drogi tworzą wycinek typowego dla kolonistów układu przestrzennego wsi, tzw. ulicówki. Każde siedlisko zawiera podwórze, zawarte pomiędzy domem mieszkalnym a spichlerzem i oddzielone od drogi wysokim murem ogrodzeniowym, z bramą wjazdową i furtką wejściową. Wybrane zagrody, w tym jedna rozebrana in situ w latach 90-tych XX wieku, zaś dwie zachowane do dzisiaj, ale znacznie przebudowane - tworzyły w Gołkowicach jednolity fragment pierzei ulicznej. Zrekonstruowanie ich w skansenie przybliża zwiedzającym tę specyficzną część historii rozwoju osadnictwa w Karpatach, gdzie już wcześniej niemiecka obecność zaznaczyła się m.in. na sąsiadującym z Sądecczyzną Spiszu. Jedna z zagród w Gołkowicach, niezachowana, oznaczona tam niegdyś numerem konskrypcyjnym 28, przeznaczona została na ekspozycję stałą - tj. prezentację wnętrz mieszkalnych i gospodarczych, związanych z życiem kolonistów niemieckich, z przełomu XIX i XX wieku. Odpowiednio do przesłanek historycznych zostały urządzone i wyposażone w budynku mieszkalno-gospodarczym - sień, kuchnia, izba, alkierz, stajnia i wozownia. Pozostałe dwie zagrody w skansenie wykorzystane będą na inne cele, związane z funkcjonowaniem muzeum: zagrodę nr 27 zaadaptowano na wystawy zmienne, natomiast w zagrodzie nr 28 urządzono magazyny pomocnicze i pomieszczenia dla pracowników. Wszystkie 3 zagrody tworzą łącznie charakterystyczny zespół pierzei ulicznej, wiernie odtwarzający pod względem architektoniczno-krajobrazowym fragment pierwotnego układu przestrzennego.

 

Ważnym elementem urządzenia ekspozycji stałej tego sektora jest translokacja i odtworzenie oryginalnej świątyni - kościoła ewangelickiego, zbudowanego w 1809 r. Drewniany obiekt, pierwotnie znajdował się we wsi Stadła, zamieszkałej również przez kolonistów józefińskich. Opuszczony i nieużytkowany po drugiej wojnie światowej, został w 1958 r. rozebrany i przeniesiony do sąsiedniej wsi Świniarsko, gdzie go przebudowano i zaadaptowano na kościół rzymskokatolicki. Przez następne kilkadziesiąt lat służył  lokalnej społeczności polskiej. W maju 2003 r. na skutek uderzenia pioruna spaliła się wieża i więźba dachowa nad nawą. Zniszczony częściowo obiekt parafia przekazała Sądeckiemu Muzeum Okręgowemu. W porozumieniu z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Krakowie oraz władzami samorządowymi województwa małopolskiego zdecydowano o jego translokacji i odtworzeniu pierwotnych kształtów. Świątynia w ciągu zaledwie kilku miesięcy została zdemontowana, a następnie postawiona na  świeżo zakupionych terenach, przeznaczonych na rozbudowę SPE. 29 czerwca 2008 r. kościół ponownie przywrócono do kultu i udostępniono sądeckiej społeczności ewangelickiej. (zobacz materiał wideo)

 

Zbór ewangelicki, odtworzona w sektorze łemkowskim cerkiew unicka z Czarnego i  kościół rzymskokatolicki z Łososiny Dolnej w sektorze Lachów Sądeckich tworzą unikalną prezentację muzealną na wolnym powietrzu. W połączeniu z całą, aktualnie rozbudowywaną ekspozycją plenerową Sądeckiego Parku Etnograficznego, te zabytkowe, drewniane świątynie trzech różnych wyznań chrześcijańskich są nie tylko jedną z licznych, turystycznych atrakcji regionu. Ekumeniczna, wielokulturowa przestrzeń muzeum skansenowskiego staje się rodzajem znaku czasu, w którym dziejowa przeszłość Polski i Europy prezentuje wartości duchowe, mające obecnie, w trzecim tysiącleciu od narodzenia Chrystusa, prowadzić tę część świata ku harmonijnej, wspólnotowej przyszłości.

 

Autor: Wojciech Śliwiński

Fot: P. Droździk

 

         

 

 

Zobacz także:
http://www.niemcygalicyjscy.sun.strefa.pl
http://www.galiziendeutsche.sun.strefa.pl

 

 

 
Wróć ...
Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu
Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu

Partnerzy Muzeum:

  •  
  •           
Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu - Instytucja Kultury Województwa Małopolskiego
[X]

Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką prywatności. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.
Warunki przechowywania lub dostępu do plików cookies możesz określić w Twojej przeglądarce.